statue of Saint Helen

Lis-Statwa ta' Sant'Elena Imperatrici Awgusta. [Skultur Salvu Psaila]


Antifona

Fethet idha mal-fqir
meddet idejha lejn
l-imsejken
u l-ħobż ma kilitux
ma tagħmel xejn

L-Editt ta' Milan 313ad.

Miktub mil Hon. Imħallef Silvio Meli

fl-Okkazzjoni tal-1700 anniversarju

ta' l-Editt ta' Milan.

Dahla:
Hi ferm preokkupanti l-kostatazzjoni li jidher li f’ Malta l-elf u saba’ mitt anniversarju tal-Editt ta’ Milan s’issa għadda fl-obliju ġenerali. Għalhekk, dan l-artiklu qasir inkiteb bl-għan ewlieni li nevitaw li nkunu ġustament akkużati b’apatija, inkurja u negliġenza grossolana. Minkejja dan, din il-mankanza tista’ forsi verament tiġi xi ftit jew wisq attentwata mill-fatt li fl-ewwel kwart ta’ din is-sena (2013) donnu kulħadd kien distratt b’affarijiet oħra ta’ natura ferm aktar mondana minn dak li qiegħed jiġi hawn indirizzat. Hu għalhekk doveruż li nieqfu ftit biex niffukaw u nirriflettu fuq dan l-avveniment t’importanza storika enormi u, nikkomemorah kif xieraq. Ovvjament jiġi mill-ewwel ukoll ammess u ribadit li dan l-istess eżerċiżżju neċessarjament qed isir b’mod sintetiku, u xejn xjentifiku jew approfondit. Ta’ dan, nitlob l-indulġenza tagħkhom.

Ta’ min jissottolinea li din is-sena(2013) taħbat xejn anqas mill-1700 anniversarju ta’ l-Editt ta’ Milan, jew kif hu wkoll magħruf, l-Editt ta’ Tolleranza, tas-sena 313wk. Għalkemm din hi leġislazzjoni li hi tassew distanti minna fiż-żmien, hi fl-istess ħin meqjusa mill-bosta bħala waħda kulturalment importanti u finalment konduċenti għall-ħolqien t’atmosfera paċifika ideali għall-konvivenza ċivili w ekumenika. Fejn din l-atmosfera soċjali ta’ tolleranza reliġjuża hi nieqsa, jipprevali biss l-gwaj soċjali. Fiż-żmien meta ġie redatt dan l-Editt dan jirriżulta li kellu effett rivoluzzjonarju ġgantesk. Irriżulta fil-fatt li kien tassew determinanti għall-iżvilupp kumpless reliġjuż, filosofiku, soċjo-kulturali u anke ekonomiku sussegwenti. In effetti, għadna anke llum stess nibbenbefikaw bi sħieħ mill-atmosfera tolleranti li ġiet hemm instawrata għaliex permezz ta’ dan l-iżvilupp, aktar uniku milli rari, effettivament ġie stabbilit pedament strutturali liberali w tolleranti li għalkemm matul iż-żminijiet ovvjament kellu t-tlugħ u l-inżul tiegħu, fl-aħħar mill-aħħar irriżulta li kien verament pedament sod li fuqu setgħa jinbena l-edifizzju soċjalment armonjuż li wassal lir-reliġjon Kristjana saż-żminijiet eċitanti post-Konċiljari ta’ llum.

Għalkemm dan l-Editt, komunement meqjus ta’ l-Imperatur Kostantinu l-Kbir, ovvjament ħalla marka indelibbli fuq l-iżvilupp storiko-politiku sussegwenti ta’ l-Imperu Ruman li fih issawwar, dan ma’ kienx l-uniku effett tiegħu. Naturalment l-Imperatur li xprunaħ eventwalment assigura ruħħu minn post uniku fl-istorja kif juri kemm l-ark li nbena f’Ruma Imperjali biex jikkomemorah, u kif jixhed l-aġġettiv mogħti lilhu mill-posterita`. Aktar minn hekk, dan l-Editt tat-313wk ħalla wkoll effett determinanti fuq il-Knisja Kattolika universali stess billi ippermettielha topera bl-istess mod li kien jippermetti espressjonijiet reliġjużi oħra li joperaw - jekk m’hux aħjar. B’effett tiegħu ir-reliġjon Nisranija bdiet tkun kkwalifikata bħala religio licita u setgħet għalhekk tesprimi ruħha fil-liberta`. Issa kellha l-opportunita` tiffjorixxi fis-serenita` u fit-trasparenza.

arch of Constantine

L-Arka ta' Kostantinu - Ruma

Fid dawl ta’ dan inħoss li hu doveruż li Istitut attiv u għall-avangwardja bħal m’hu dak tagħna (Istitut Agostinjan) ma jħallix din id-data tgħaddi, tiġi injorata u minsija. Għalhekk, meta r-Reverendu Professur Salvinu Caruana, Direttur tal-Istitut Agostinjan tal-Provinċja Maltija, ogħġbu javviċinani biex nikteb kelmtejn għar-rivista tal-Istitut ħassejt li ma’ kellix alternattiva oħra! Kien issa d-dover tiegħi li nirreferi għal dan l-avveniment epokali u nikteb kelmtejn fil-qosor fir-rigward.

X’inhu Editt?
Dan l-istrument legali jippermetti l-espressjoni leġislattiva tal-imperium governattiv. Dan kellu l-oriġini tiegħu fl-era tar-Rejiet, u sussegwentement ta’ l-Imperaturi, ta’ Ruma u kien ġeneralment avviż pubbliku mogħti mill-awtorita` kompetenti. Tenut kont ukoll tal-perijodu konsiderevoli ta’ żmien li dan l-istrument legali dam jintuża, dan neċessarjament għadda minn diversi trasformazzjonijiet. Eventwalment ġie definit bi preżijoni mill-Istituzzjonijiet[1] ta’ Ġustinjanu bħala strument leġiżlattiv distint. Dan il-poter leġiżlattiv kien oriġinarjament jiġi eżerċitat miż-żewg preturi (Maġistrati), - dak imsejjaħ praetor urbanus[2] u dak imsejjaħ praetor peregrinus[3]. Maż-żmien dawn il-poteri spiċċaw assorbiti mill-imperatur personalment jew mill-ajjutanti tiegħu. Bħala strument leġiżlattiv ma’ kienx jiġi ġeneralment utilizzat b’mod assolutista, salv f’xi eċċezzjonijiet partikolari li l-istorja Rumana sfortunatament tesebixxi anke b’abbundanza. Kif issostni Harris[4] l-ebda liġi Rumana ma’ kienet tiġi formulata kappriċċożament u ma’ kienitx tiġi promulgata f’vakwu politiku jew ġuridiku. Xi tip ta’ interess ftit jew wisq ġenwin u ġuridikament tenibbli dejjem ried ikun hemm.

L-iskop ta’ l-użu ta’ dan l-istrument partikolari kien ġeneralment is-seġwenti: “adjuvendi vel supplendi corrigendi juris civilis gratia propter utilitatem pubblicam[5]”. Bħal ma’ hu l-każ illum, f’dan il-perijodu il-kontenut ta’ leġiżlazzjoni ġeneralment kien ikun determinat minn diversi fatturi. Fil-każ tal-editt wieħed jista’ jelenka s-segwenti: (i) il-politika partikolari li tkun qed tiġi adottata minn żmien għal żmien; (ii) l-informazzjoni eżistenti f’idejn minn kellu d-dover li jilleġiżla; (iii) il-preċedent li toħloq in-neċessita` leġiżlattiva partikolari; (iv) l-aġitazzjoni li xi grupp partikolari jista’ joħloq biex jixpruna b’qawwa u b’determinazzjoni l-interessi tiegħu l-quddiem. Finalment, għalkemm il-liġijiet kienu wkoll jiġu akklamati li kienu qed jiġu introdotti in perpetwu - għal dejjem - fir-realta`, bħal ma’ l-liġijiet jinħolqu dawn dejjem jistħu jiġu emendati jew addirittura abrogati fid-dawl tal-esperjenza, tal-ġurisprudenza, u tal-perseveranza tal-interessi involuti.

imige of heodosju II

Theodosju II

F’dan il-kuntest hi interessanti oratio partikolari konġunta posterjuri għall-eventi in kwistjoni mogħtija lis-Senat Ruman f’Novembru 426wk mill-Imperaturi Teodosju II[6] u Valentinu III[7] li ta’ min jaċċenna għaliha fil-qosor permissibbli f’dan ir-rigward. Hemmhekk dawn stabilew xi linji gwida interessanti rigwardanti prinċipji partikolari minnhom meqjusa importanti biex wieħed effettivament ikun jista’ jilleġiżla b’mod għaqli biex b’hekk jiggverna kif xieraq. Għalhekk, filwaqt li rriferew għall-liġijiet ġenerali, (leges generales), iddiskrivew dawn il-liġijiet u iddiskutew kif dawn leġittimament jinħolqu u jiġu rikonoxxuti mis-soċjeta`. Stabilew b’mod ġenerali li l-liġijiet jinġolqu in risposta għal xi waħda mill-inizjattivi hawn elenkati: (i) dik direttament imposta bl-intervent dirett tal-imperatur, (spontaneus motus); (ii) dik in risposta ta’ xi imprekazzjoni jew talba, (precatio); (iii) dik konsegwenti ghal xi rapport, (relatio); (iv) dik riżultanti wara xi kontroversja legali, (lis mota). Dawn il-li#289;ijiet kienu meqjusa ta’ natura ġenerali meta kienu jkunu indirizzati lis-Senat Ruman bħala oratio, bħal fil-każ hawn rakkontat jew, meta jkunu indikati speċifikatament bħala editt. Meta jkunu indikati b’dan l-aħħar metodu partikolari (editt), dawn kienu jkunu pubbliċizzati mal-imperu kollu mill-uffiċċji tal-gvernaturi imxerdin ma’ l-imperu kollu u kienu jkunu indikati wkoll bħala leges generales u allura, reżi applikabbli fuq u għal kullhadd.

Image of Salvius Julianus

Salvius Julianus

Ovvjament l-Editt bħala strument leġiżlattiv importanti ikkontribwixxa enormement għall-iżvilupp tal-Liġi Rumana speċjalment anke bl-għajnuna ta’ kummentaturi ġenjali li intervenew matul iż-żmien fejn fosthom, per eżempju, wieħed jista’ jaċċenna għall-ġurista Salvius Julianus. Indirettament, dan l-istrument leġiżlattiv partikolari anke ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-kulturi kollha sussegwenti li xorbu minn din l-għajn ineżorabbli tad-dritt, fosthom Malta. Dan il-kontribut jista’ jiġi sintetikament elenkat bil-mod segwenti: (i) billi kien strument li kien jintuża biex jemenda d-dritt civili, (emendi gratia); (ii) billi jissupplimenta d-dritt ċivili, (supplenti gratia); u finalment, (iii) billi jikkontribwixxi għall-ħolqien ta’ rimedji supplimentarji, (adjuvandi gratia). Maż-żmien pero`, bħal kollox, din l-għodda leġiżlattiva bdiet sfortunatament tiffossilizza ruħha u bdiet ittendi li ma’ tevolvix mat-tibdiliet taż-żminijiet. Għalhekk, wara perijodu glorjuż, hi ukoll sabet id-deklin naturali tagħha.

L-Editt ta’ Milan:
Statue of Emperor Constantine the Great

L-Imperatur Kostantinu l-Kbir

Dan l-editt hu frott ta’ laqgħa storika, li llum kieku insejħula “summit bejn is-super potenzi”. F’din il-laqgħa l-aktar żewġ persuni potenti ta’ dak iż-żmien - Kostantinu[8], imperatur tal-Imperu tal-Punent, u Licinju[9], imperatur tal-Imperu tal-Lvant - fthemu fuq kwistjoni li kienet għada taħraq ħafna sa dak iż-żmien. Bħala sfond storiku għal dan ta’ min jemfasizza li f’dak il-perijodu dawn kienu għadhom qed jaqsmu l-imperu Ruman bejniethom u t-tnejn kienu mogħnija b’armati konsiderevoli ekwipaġġjati sa snienhom. Din il-laqgħa kienet seħħet f’Jannar tat-313wk f’Mediolanum, illum magħrufa bhala Milan, u kellha tkun waħda tassew ta’ portata storika enormi.

L-iskop ewlieni ta’ dan l-editt tat-313wk kien ġia` kellu predeċessur. Fil-fatt, minkejja persekuzzjoni aspra, inkluża dik li fl-istorja baqgħet magħrufa bħala l-Persekużżjoni l-Kbira ta’ żmien l-imperaturi Dioklezjanu u Galerju ta’ bejn it-303 u t-304, (fejn fost oħrajn kienu ġew martirizzati San Ġorg u San Bastjan fost ohrajn), il-kwistjoni tal-insara baqgħet waħda prominenti. Kien għalhekk li l-imperu ħass il-ħtieġa li jitgħallem mill-iżbalji tal-passat u jindirizza l-kwistjoni b’mod differenti. F’dan ir-rigward, kellu jkun proprju l-istess imperatur Galerju li jagħti żvolta ġdida lill-kwistjoni fejn permezz ta’ l-Editt ta’ Serdika jew ta’ Nikomedja tat-311wk kien sintetikament ipprovda li dawk il-Kristjani li kienu b’kapriċċ abbandunaw l-istituzzjonijiet antiki ta’ Ruma kienu issa qegħdin jinagħtaw indult jew maħfra.

statue of Licinju

Imperatur Licinju

B’din id-direzzjoni ġdida hekk issa intrappriża l-imperu kien impliċitament qiegħed jirrikonoxxi għall-ewwel darba l-fatt li x-xewqa imperjali li jeqirdu lill-insara mill-imperu kienet falliet. L-imperu beda jirrikonoxxi r-realta` tas-sitwazzjoni fejn minkejja s-sofferenzi kollha skatenati fuq l-insara, dawn xorta waħda baqgħu jikbru ineżorabbilment. Pero`, kienet għadha ma’ ġietx miktuba l-aħħar kelma għaliex l-esperjenza kienet malajr uriet li dan l-editt ma’ kien eżawrjenti. Irriżulta li kien naqas jindirizza bi preċiżjoni l-kwistjoni delikata rigwardanti x’kellu jsir mill-proprjeta` kkonfiskata lill-insara bil-persekuzzjonijiet preċedenti u jekk din kelliex tiġi mogħddija lura lilhom jew tibqa’ f’idejn l-imperu. Għalhekk inħasset il-ħtieġa urġenti li jerġgħu jirrikonsidraw is-sitwazzjoni ex novo biex jindirizzaw din il-kwistjoni partikolari b’mod aktar ġust, komprensiv u inklussiv.

Kif jistqarru l-istess imperaturi Kostantinu u Liċinju fil-komunikat konġunt tagħhom, il-laqgħa ta’ Milan seħħet taħt awspiċi tajbin ħafna. F’dan l-editt tat-313wk għalhekk, l-imperaturi involuti analizzaw ir-realta` ta’ madwarhom u ddeċidew li jbiddlu d-direzzjoni biex eventwalment ikunu jistgħu jiffokaw aktar fuq kwistjonijiet aktar impellenti ta’ natura soċjali. B’hekk setgħu verament jaħdmu għall-ġid komuni kif xieraq. Kienu issa determinati li jikkonċentraw qabel xejn fuq aspetti reliġjużi li kienu qed joħonqu lill-imperu u jikkagunaw ħafna ħsara. Għalhekk kien ġie deċiż li issa kien żmien matur li jiffokaw fuq dawn il-prijoritajiet partikolari biex l-imperu jkun jista’ jimxi l-quddiem. Kienu għalhekk deċiżi li jilħqu dawn l-iskopijiet billi jiggarantixxu l-liberta` reliġjuża assoluta lis-sudditi kollha tagħhom - speċjalment lill-insara. Kienu għalhekk determinati li jpoġġu lir-reliġjoni Nisranija fl-istess livell ta’ reliġjonijiet oħra li ġia` kienu jiġu liberament eżerċitati fl-imperu. B’hekk, b’daqqa ta’ pinna, il-persekuzzjonijiet u l-era tal-martri saru xi ħaġa tal-passat. Xemx ġdida feġġet fuq ix-xefaq! Realta` differenti issa esponiet ruħha għall-insara li eventwalment wasslet għall -żviluppi kbar li sa dak iż-żmienijiet kienu inimmaġinabbli.

Għalkemm dan l-editt tat-313wk kien ta’ portata epokali u li f’dan il-qasam kien in effetti qabża fenomenali l-quddiem, jibqa’ stramb il-fatt li l-editt innifshu kien sar magħruf biss madwar sitt xhur wara li kien promulgat tramite reskritt ta’ Liċinju. Għalhekk jirriżulta storikament aktar korrett li wieħed jitkellem fuq dan il-fatt bħala wieħed naxxenti aktar minn reskritt milli minn editt - għalkemm kontra kull raġuni, it-tradizzjoni ma’ tirrikonoxxix ir-realta` storika riskontrata. Minkejja dan, jibqa’ l-fatt li bħala riżultat dirett tal-inkontru ta’ Milan hawn deskritt ingħatat il-fakulta` lil kull persuna li kienet issa ħielsa li tosservanza dik ir-reliġjon tal-għażla tagħha mingħair tfixkil, anke jekk din tkun dik Nisranija li sa ftit qabel kienet persegwitata. Permezz tal-istess inkontru ġiet imneħħija kull kundizzjoni u restrizzjoni preċedentement imposta fuq I-insara fl-eżerċizzju tal-kult preferut tagħhom u issa kien possibbli għalihom li josservaw ir-reliġjon ta’ preferenza tagħhom fil-miftuħ u mingħajr biża ta’ molestja jew rappreżalja.

Fl-istess ħin l-imperaturi li xprunaw l-editt in kwistjoni enfasiżżaw li kienu qed jagħtu wkoll l-istess opportunita` ta’ osservanza ħielsa lill-dawk li jappartjenu lill-reliġjonijiet oħra. B’hekk kienu qed jippruvaw jassiguraw il-paċi reliġjuża fid-dominji estensivi tagħhom billi rrendew lil kullhadd liberu li jqim kwalunkwe reliġjon tal-għażla tiegħu skont il-kuxjenza. Pero`, għalkemm ir-reliġjonijiet kollha tpoġġew fuq l-istess livell biex setgħu kollha joperaw fil-liberta`, xorta waħda sottilment jinħass li l-emfasi fl-operat tal-editt kien qiegħed ixxaqleb favur ir-reliġjon Nisranija. Dan qed jingħad għaliex ir-reskritt jisħaq u jemfasiżża, b’mod ripetittiv, fuq l-obbligu tar-restituzzjoni tal-proprjeta` esproprijata lill-insara u lill-Knejjes tagħhom fil-persekuzzjonijiet ta’ qabel. Meta permezz ta’ dan l-editt, Kostantinu wkoll awtorizza li persuni ġuridiċi, (soċjetajiet/għaqdiet), setgħu minn dak il-mument il-quddiem jippossjedu proprjeta`, kien ukoll qiegħed jeffettwa qabża kbira fil-kwalita` li ġiet estiza mal-imperu kollu meta il-ġvernaturi kollha tal-imperu kienu eżortati (i) jintervjenu b’mod effettiv favur l-insara, (ii) jippubblikaw l-ordnijiet lilhom mogħtija, u (iii) jiddivulgawhom attivament ma’ kullhadd.

Għalkemm għalhekk dan l-editt jipproklama l-liberta` tal-kult u t-tolleranza reliġjuża, jikkontjeni ukoll messaġġ okkult li d-destinatarji ta’ żmienu ipperċepew immedjatament u fehmuh mill-ewwel. FiħKostantinu sottilment jistabbilixxi l-pre-eminenza tar-reliġjon Nisranija fuq ir-reliġjonijiet l-oħra. Hu biss wara li ġie stabilit dan il-primat ġerarkiku li l-editt jinkludi u jsemmi lir-reliġjonijiet l-oħra. Tali disinn strutturali jidher studjat appożitament biex ir-reċipjent jifhem dak li Kostantinu kien qiegħed jindika. Kien qiegħed jagħti wieħed x’jifhem li minn dak il-mument il-quddiem ir-reliġjoni Nisranija kellha tkun dik prevalenti fl-Imperu Ruman. l-Editt ta’ Milan kien ta’ portata epokali. Jidher ovvju li kien riżultat ta’ għażla politika preċiża u voluta ta’ Kostantinu li fehem li ma’ setgħax jeskludi aktar lill-insara mill-partċipazzjoni reali w effettiva fl-operat kollu tal-Imperu Ruman. Ir-reliġjon Nisranija għalhekk itterminat l-iżolament tagħha. Permezz ta’ dan l-editt ingħatat dawk id-drittijiet li kienu jġawdu reliġjonijiet oħra inkluż il-paganiżmu. Iżjed minn hekk, issa m’hux biss ma’ baqgħatx aktar ikkonsidrata bhala reliġjon sovversiv u f’posizzjoni ta’ illeġittimita` u ta’ illegalita`, imma setgħet issa t’opera fil-miftuħ, u bdiet serjament timminaċċja u addirittura tissupera l-posizzjoni privileġġjata li qabel kellha r-reliġjon pagana stess bħala l-uniku reliġjon tal-Istat. Fil-fatt, riżultat ta’ din l-evoluzzjoni, ir-reliġjoni pagana issa ġiet relegata għall-livell ta’ reliġjoni bħal kwalsiasi reliġjon oħra. Issa r-reliġjoni Nisranija ġiet dikjarata religio licita. Għalhekk m’hux biss akkwistat il-liberta` tal-azzjoni iżda, bdiet tistabbilixxi funzjoni partikolari fl-istess Imperu Ruman fejn minn issa l-quddiem iffertilizzat ruħha fil-humus taż-żminijiet u bdiet tiżviluppa gradwalment f’imperu Kristjan - realta` li għadha tippersegwitha sallum!

L-istess artefiċi ta’ dan l-iżvilupp jidher li kien effettwat mill-kreazzjoni tiegħu stess. Hu rilevanti jiġi innutat li fit-315wk Kostantinu innifshu irrifjuta li jippressjiedi personalment ir-riti pagani fil-festeġġjamenti tal-anniversaju tal-governatorat tiegħu[10]. Kostantinu jirriżulta li kien ukoll kostanti fid-direzzjoni li kien issa intrapprenda. Gradwalment beda jintroduċi diversi privileġġi w istituzzjonijiet oħra favur l-insara li ħallew l-effett tagħhom fuq ir-realta` soċjali u ekkleżjastika nisranija kemm komtemporanea kif ukoll, għal dawk posterjuri għalieh. Fost dawn l-intromissjonijiet tiegħu insibu (i) il-kuncett tal-immunita` ekkleżjastika li sfortunatament meta issaħħet matul iż-żmienijiet u ipprogrediet wasslet biex ikkreat klassi ta’ saċerdoti finazjarjament privileġġjati - realta` li bl-ottika kontemporanea m’għadiex tissolleċita l-avall tan-nisrani modern. Fit-316wk ingħatat l-opportunita` lis-saċerdoti insara u lill-istess kumunita` nisranija in ġenerali li jkunu jistgħu (ii) jirċievu donazzjonijiet, ereditaijiet u legati testamentarji. Fit-321wk (iii) qaddes il-ġurnata tal-Ħadd u istitwiha bħala ġurnata festiva u saħansitra (iv) stabilixxa l-ġurisdizzjoni ġudizzjarja ekklezjastika ndipendenti minn dik Statali biex b’hekk ta lill-Knisja Nisranija il-poter ġudizzjarju u lill-insara (v) l-fakulta` li jirrikorru ghall-ġudizzju anke fi qrati ta’ ġurisdizzjoni tal-isqof tad-dijoċesi.

Għandu jkun ovvju, għallanqas bl-ottika moderna, li din kienet espressjoni ta’ disinn politiku preċiż li jmur lill-hinn mill-principju tat-tolleranza. Taħt Kostantinu il-knisja Nisranja gradwalment tpoġġiet f’posizzjoni superjuri għal reliġjonijiet oħra u ġiet liha garantita posizzjoni predominanti fl-imperu, liema posizzjoni baqgħet tgawdi minna għal sekli sħaħ wara l-iżvolġiment ta’ dawn l-avvenimenti.

Jidher li Kostantinu kien jara fil-bogħod! Iż-żerriegħa tat-tolleranza reliġjuża li kien żergħa m’hux biss tagħat il-frott iżda wasslet biex tiffjorixxi u serviet ta’ eżempju għall-ġenerazzjonijiet li ssuċċedewh. Sfortunatament għall-umanita`, kien biss wara aktar minn elf u sitt mitt sena, u wara l-kalvarju devastanti ta’ żewġ gwerer mondjali, li s-soċjeta` ċivili reggħet irkuprat l-essenza tas-sinifikat riskontrat fl-editt in kwistjoni. Hu biss wara t-trapass ta’ dan iż-żmien kollu u wara it-taqlib storiku immani li jikkaratterizzah li l-umanita` reġg7~295;et skopriet mill-ġdid is-sbuħija tal-prinċipju tat-tolleranza reliġjuża illum espress tramite id-dritt tal-għażla ħielsa tal-kult u d-dritt tal-liberta` tal-kuxjenza - li fortunatament għalina, huma llum ukoll mogħnija bid-dinjita` ta’ drittijiet fundamentali.

[1] 7th April, 529.
[2] Kien ġeneralment jippresjiedi il-kawżi ta’ natura ċivili bejn ċittadini.
[3] Kien ġeneralment jiddetermina kwistjonijiet bejn dawk li ma’ kienux ċittadini.
[4] Harris. J: “Law & Empire in Late Antiquity”, Cambridge University Press, pp. 36 et sequitur.
[5] Biex jgħin, jissupplixxi jew jirriforma d-dritt ċivili għall-benefiċċju pubbliku, (għall-ġid komuni).
[6] Flavius Theodosius Junior Augustus: 408 - 450. [7] Flavius Placidius Valentinianus Augustus: 425 - 455. Dak iz-zmien ta’ eta` ta’ 5 snin! L-ezigenzi politici tal-perijodu kienu jirrikjedu li dan l-imperatur jigi restawrat fl-Imperu tal-Punent minn kuginuh Teodosju II fl-425. [8] Flavius Valerius Aurelius Constantinus Augustus: kien iben illegittimu ta’ Kostantinu Kloru imwieled Naissu madwar is-sena 274 u miet fit-337. Kien Imperatur bejn it-306 sat-337. [9] Gaius Valerius Licinianus Licinius Augustus: Twieled madwar il-263 u miet fit-325. Kien Imperatur bejn it-308 to 324. Ewsebju pero` jikkundannah bhala persekutur tal-Insara. [10] “313 l’Editto di Milamo: Da Costantino ad Ambrogio un Cmmmino di Fede e Liberta`", Centro Culturale Cattolico San Benedetto; Edizioni San Paolo, 2013.